Sürme yaşı geldiği halde diğer dişlerin boyuna ulaşamayan, kemik ve yumuşak doku içerisinde tamamen veya kısmen kalmış olan dişler gömülü diş olarak adlandılır. En sık gömülü kalan dişler alt yirmi yaş dişleridir. Bunun nedeni dişler arasında son diş olarak sürmeleri nedeniyle, sürmesi için diş dizisinde yeterince boşluk olmama ihtimalinin fazla olmasıdır.
Yirmi yaş dişin tomurcuk oluşumu, 8-9 yaşlarında 2. azı dişin arkasında radyografik olarak siyahlık görülen bir oluşumla başlar. Radyografta, dişin üst kısmının oluşumu 14 yaş civarında görünür hale gelir ve bunu kök oluşumu takip eder. Kök oluşumunun bitmesi 21‘ li yaşları bulur. 3. azı dişlerin sürmesi genellikle 20 yaş civarında görülmekle birlikte sürme zamanı değişkenlik oluşturabilir. Bazı durumlarda kök oluşumu gecikir ve bu durum tam gelişememiş gömülü dişler ya da geç süren 20 yaş dişleriyle sonuçlanır. 20 yaş dişleri dişler arasındaki gelişimini son tamamlayan dişlerdir. Yirmi yaş dişleri çeşitli nedenlerle bazen tam olarak, bazen kısmi olarak gömülü kalır. Yetişkinlerde 20 yaş dişlerin gömülü olduğu durumlara çok sık rastlanmaktadır. En sık gömük olarak gözlenen dişler alt 20 yaş dişleridir.
20 YAŞ DİŞLERİ NEDEN GÖMÜLÜ KALIR?
Günümüzde dişlerin gömülü kalması ile ilgili birkaç sebep bulunmaktadır.
Geçmişten günümüze beslenmemiz; sert gıdalardan daha yumuşak gıdalara geçiş, paketli beslenme şeklini almıştır. Daha yumuşak beslenme sonucu daha az çiğneme ve öğütme ihtiyacı duymaktayız. İhtiyaç duyulmayan fonksiyon karşısında dişler görev yapamadığından o bölgeye yeterli kuvvet gelmemesi ile sürmeleri için yeterli kemik ve baskı oluşmamaktadır. Bunun sonucu 3. büyük azı dişleri diş dizisinde yerini alamamakta ve gömülü kalmaktadır. Buna göre bu dişlerin zamanla hiç oluşmayacağı anlamına gelmektedir.
Bir diğer sebep kalıtımın etkilerinin söz konusu olmasıdır. Eğer annede çene darlığı varsa veya küçük çene yapısı mevcutsa ve babada hacim olarak büyük dişlenme mevcutsa; anneden küçük çene yapısı ve babadan büyük diş yapısı aktarılacaktır. Bunun sonucunda diş dizisinde yetersizliği ortaya çıkacaktır.
Patolojik olarak dişlerin gömülü kalmasına sebep olan lokal ve sistemik faktörler de bulunmaktadır.
Lokal Faktörler; komşu dişin pozisyon ve yapı bozukluğu sebebiyle oluşturduğu baskı, uzun süreli inflamasyona bağlı dokuyu örten dişetindeki yoğunluk artışı, dişi örten kemik doku yoğunluğu, enfeksiyon veya apse sonucu nekroz oluşması, çene gelişimlerini tamamlamamalarına bağlı olarak ortaya çıkan yer darlığı, dişin sürmesi sırasında anatomik veya patolojik bir engelle karşılaşması, çocuklarda ateşli hastalıklar sonucu kemikte meydana gelen değişiklikler sayılabilir.
Sistemik faktörler; yanlış diyet ve özel infeksiyonlar(tüberküloz, sifiliz), Rikets, anemi, konjenital sifiliz, tüberküloz, endokrin bozukluklukları, beslenme bozuklukları, travma, ateşli hastalıklar, çene gelişim bozuklukları, Kleidokraniyal dizostozis, oksisefali, progeria, akondroplazi, damak yarığıdır.
GÖMÜLÜ 20 YAŞ DİŞLERİ NE GİBİ SORUNLARA SEBEP OLABİLİR ?
Çürük Oluşumu: Tam veya yarı gömülü 20 yaş dişi, komşu ikinci azı dişin arka yüzeyinde, bakteri birikimine sebep olarak çürük oluşumuna neden olabilmektedir.
Dişeti enfeksiyonu (Perikoronit): 20 yaş dişlerinin bir kısmı tamamen kemik içinde gömülü olabileceği gibi bir kısmı da yarı gömülü olarak kalabilmektedir. Yarı gömülü olduğu durumlarda dişin bir kısmı ağız içine sürmüş ve gözükürken bir kısmı dişeti ile kaplı olup gözükmemektedir. Perikoronitis, genellikle ağızdaki bakteriler ile gelişen, yarı gömülü dişlerin üstündeki ve çevresindeki yumuşak dokuların enfeksiyonudur. Bu durum ağız açıklığında kısıtlılık, lenflerde şişme, ateş, ağız kokusu yapabilir. Lenfler aracılığıyla baş boyun bölgesine enfeksiyon yayılabilir. Perikoronit tablosu bazen de üst 20 yaşın sebep olduğu travma sonucu da gelişebilmektedir. Perikoronitin bir diğer sebebi de dişeti ile diş arasında oluşmuş cebe gıda birikimidir. Perikoronitin başlangıç tedavisi, dişeti altında oluşan geniş cebin içindeki gıda artıklarının uzaklaştırılmasıdır. Orta dereceli perikoronit tablosu antibiyotik kullanımı gerektirebilmektedir.
Kök Rezorpsiyonu(erimesi): Bazı durumlarda gömülü 20 yaş dişleri, komşu molar dişte kök erimesine sebep olabilecek ölçüde basınç oluşturabilmektedirler.
Odontojenik Kist ve Tümörler: Gömülü dişi çevreleyen folikülü, çoğu durumda değişmeden kalmasına rağmen, bazı durumlarda kistik dejenerasyona uğrayıp dentijeröz kist veya odontojenik keratokist oluşumuna sebebiyet verebilmektedir.
Nedeni Belirlenemeyen Ağrı: Gömülü diş mevcudiyeti, bazı durumlarda azı dişlerin arkasındaki bölgede gelişen ancak tam olarak tanısı konulamayan ağrılara sebep olabilmektedir
Mandibula Kırıkları: Mandibulada mevcut bir gömülü 20 yaş dişi, çenelerde normalde kemik ile dolu olması gereken bir yer işgâl etmektedir. Bu durum, mandibulanın direncini azaltmakta ve gömülü diş bölgesinde kırık gelişme riskini artırmaktadır.
Periodontal Hastalıklar: Gömülü 20 yaş dişlerin en önemli çekim endikasyonu, komşu 2. azı dişini çevreleyen kemik ve dişeti dokularınının sağlığını koruma amacıdır.
ORTODONTİK TEDAVİ ÖNCESİNDE 20 YAŞ DİŞLERİN ÇEKİMİ GEREKLİ MİDİR ?
Öncelikle 20 yaş dişinin ortodontik tedavi öncesinde kesinlikle çekilmesi gerekir gibi bir söylem doğru değildir. Öncelikle 20 yaş dişinin konumu röntgende incelenmeli, ortodonti uzmanı tarafından ağız içinde muayene edilmeli ve gerek görülürse tomografi istenerek komşu dişlerle ve sinirle olan bağlantısı incelenmelidir. Yirmi yaş dişi sağlıklıysa, tamamen çıktıysa, düzgün ısırma ve kapanış sağlıyorsa ve tamamen temizlenebiliyorsa çekilmesi gerekmeyebilir. Ağrı yapması, derin çürük olması, perikoronitis (dişeti iltihabı) olması, kist ve dişin kurtulamayacak durumda olması kesin çekim olmasını gereken durumlarda dişin çekimi yapılmalıdır. Bazı durumlarda çok çürümüş ya da kaybedilmiş azı dişleriniz yerine ortodontik tedavi ile 20 yaş dişiniz o dişlerin yerine kaydırılarak onların yerine çiğneme fonksiyonuna katılmış olur ve ağız içinde değerlendirilir. Bu sebeple ortodonti uzmanınız muayene etmeden 20 yaş dişinizin çekimini yaptırmak doğru değildir. Her 20 yaş dişini çektirmek zorunda değilsiniz.
Peki ortodontik tedavi öncesi ne zaman 20 yaş dişleri çektirilmeli?
Ortodonti uzmanının değerlendirmeleri doğrultusunda tedavi planı gereği eğer tedavide distalizasyon (dişleri arkaya doğru çekmek) yapması gerekiyorsa, bu küçük yaşlarda başlık kullanarak ya da yetişkin dönemde mini vidalardan destek alarak olabilir, dişlerin arka bölgesinde yer ihtiyacı duyulacağı için 20 yaş dişlerin çekimi gerekebilir.
Ortodonti uzmanının tedavi planı doğrultusunda 2. Büyük azı dişinizin yarı gömük ya da gömük kalması durumunda onu diş dizimine dahil etmek için dikleştirme esnasında azı dişinizin hareketini kısıtlayacağı için 20 yaş dişinin çekimi gerekebilir.
ORTODONTİK TEDAVİ SONRASI 20 YAŞ DİŞLERİNİN ÇEKİMİ GEREKLİ MİDİR ?
Genel olarak hastalarda, 20 yaş dişlerim çıktı dişlerim bozuldu, ortodontik tedaviden sonra dişlerimi çektirmedim dişlerim bozuldu gibi bir düşünce hakim. Yapılan çalışmalar sonucunda literatür incelendiğinde 20 yaş dişlerinin dişlerde bozulmaya neden olması ile ilgili kesin kanıya ulaşılamamıştır. 20 yaş dişinin uyguladığı kuvvetin ön dişleri harekete geçirecek kadar fazla olmadığı ile ilgili yayınlar mevcut. Nihai sonuç için ortodonti uzmanının 20 yaş dişini röntgenden ve ağız içindeki konumunu değerlendirmesi gerekmektedir.
Peki yaşla beraber oluşan ön dişlerdeki çapraşıklığın sebebi 20 yaş dişi değilse nedir?
Alt çenenin büyümesi 20 yaşlarına dek sürüp üst çenenin daha erken büyümesini tamamlaması sonucu üst dişler yerinde kalırken, alt dişler öne gitmeye çalışır ancak üst dişler buna müsade etmeyince üst dişler kuvvet uygulayıp alt dişlerde çapraşıklığa sebep olabilir.
Yaşla birlikte dişlerde oluşan aşınmalar sonucu üst dişlerin alt dişleri örtme miktarı artar ve kapanıştan kaynaklı üst dişler alt dişlere baskı uygulayabilir ve bu durumda alt dişlerde çapraşıklığa sebep olabilir.
Hayat boyu devam eden dişlerin öne doğru gelmesi gerçeği de alt dişlerde zamanla çapraşıklık oluşturabilir.
